Ποιος ήταν ο Όσιος Αμμώνιος Του Λαυσαϊκού: Η Ιστορικά Τεκμηριωμένη Ασκητική Ζωή, Η Αυστηρότητα, Η Πίστη Και Η Παράδοση Γύρω Από Τον Αιγύπτιο Ασκητή.

Ο Αμμώνιος που περιγράφει ο Παλλάδιος στο 11ο κεφάλαιο της Historia Lausiaca ήταν μαθητής του Αββά Παμβώ (Pambo), ενός από τους σημαντικούς ασκητές της Νιτρίας. Ο Αμμώνιος έζησε στην αιγυπτιακή έρημο μαζί με τρεις αδελφούς του και δύο αδελφές του. Οι άνδρες και οι γυναίκες εγκαταστάθηκαν σε χωριστές μοναστικές κοινότητες, σε αρκετή απόσταση μεταξύ τους. (Tertullian Project)

Αυτό είναι σημαντικό, διότι ο Αμμώνιος δεν ήταν ένας άγνωστος ή μυθικός ερημίτης που εμφανίζεται απλώς σε μια μεταγενέστερη διήγηση. Ο Παλλάδιος τον εντάσσει σε έναν συγκεκριμένο κύκλο αιγυπτιακών ασκητών και τον συνδέει άμεσα με τον Παμβώ.

Ο μορφωμένος ερημίτης

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία είναι ότι ο Αμμώνιος παρουσιάζεται ως εξαιρετικά μορφωμένος.

Η μόρφωσή του ήταν μάλιστα τόσο σημαντική ώστε μια πόλη επιθυμούσε να τον κάνει επίσκοπό της. Οι κάτοικοί της απευθύνθηκαν στον επίσκοπο Τιμόθεο Αλεξανδρείας και ζήτησαν να χειροτονήσει τον Αμμώνιο. (Tertullian Project)

Ο Αμμώνιος όμως δεν ήθελε με κανέναν τρόπο να εγκαταλείψει την έρημο.

Όταν αντιλήφθηκε ότι η αντιπροσωπεία ερχόταν ουσιαστικά να τον πάρει με τη βία, προσπάθησε να αποφύγει τη χειροτονία.

Και τότε συνέβη το πιο ακραίο περιστατικό της ζωής του.

Έκοψε το αριστερό του αυτί!!!

Όταν κατάλαβε ότι δεν μπορούσε να τους πείσει, ο Παλλάδιος γράφει ότι ο Αμμώνιος πήρε ψαλίδι και έκοψε το αριστερό του αυτί μέχρι τη βάση, μπροστά στα μάτια τους.

Ο λόγος ήταν συγκεκριμένος: πίστευε ότι έτσι δεν θα μπορούσε πλέον να χειροτονηθεί, επειδή θεωρούσε ότι η εκκλησιαστική νομοθεσία απέκλειε από την ιερωσύνη άνθρωπο με ακρωτηριασμένο αυτί. (Tertullian Project)

Το περιστατικό είναι ιδιαίτερα σημαντικό ιστορικά, επειδή ο Παλλάδιος δεν το παρουσιάζει ως αόριστο θρύλο, αλλά ως μέρος της βιογραφικής αφήγησης του Αμμωνίου.

Ωστόσο, πρέπει να προσέξουμε κάτι: το ότι ο Παλλάδιος το καταγράφει αποτελεί ισχυρή μαρτυρία για το ότι η ιστορία κυκλοφορούσε στον ασκητικό κύκλο που περιγράφει, όχι αυτομάτως απόδειξη ότι μπορούμε να επαληθεύσουμε ανεξάρτητα κάθε λεπτομέρεια του περιστατικού.

Η δεύτερη απειλή: θα έκοβε και τη γλώσσα του

Το τέχνασμα με το αυτί δεν έπεισε τον επίσκοπο.

Όταν πληροφορήθηκε τι είχε κάνει ο Αμμώνιος, ο επίσκοπος απάντησε ουσιαστικά ότι ένας ακρωτηριασμός δεν ήταν αρκετός για να τον αποκλείσει από τη χειροτονία.

Η αντιπροσωπεία επέστρεψε στον Αμμώνιο.

Τότε εκείνος δήλωσε ότι, αν προσπαθούσαν να τον πάρουν με τη βία, θα έκοβε τη γλώσσα του.

Τελικά τον άφησαν. (Tertullian Project)

Αυτό αποκαλύπτει κάτι ουσιαστικό για την προσωπικότητά του όπως την αντιλαμβάνεται ο Παλλάδιος: ο Αμμώνιος θεωρούσε την παραμονή του στην έρημο και την ασκητική του ζωή τόσο σημαντική, ώστε προτιμούσε ακόμη και τον σωματικό ακρωτηριασμό από την επιστροφή σε μια θέση εκκλησιαστικής εξουσίας.

Η εξαιρετικά σκληρή άσκηση με το πυρωμένο σίδερο

Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ακραίο στοιχείο της διήγησης.

Ο Παλλάδιος γράφει ότι όταν ο Αμμώνιος αισθανόταν σαρκική επιθυμία, δεν λυπόταν το σώμα του.

Έβαζε σίδερο στη φωτιά, το πυράκτωνε και στη συνέχεια το τοποθετούσε πάνω στα μέλη του σώματός του, προκαλώντας τόσο σοβαρούς τραυματισμούς ώστε, σύμφωνα με τον Παλλάδιο, το σώμα του είχε γίνει γεμάτο πληγές και έλκη. (Tertullian Project)

Και η διατροφή του ήταν εξαιρετικά ασκητική

Ο Παλλάδιος προσθέτει μια πολύ συγκεκριμένη πληροφορία:

από τη νεότητά του μέχρι τον θάνατό του, η τροφή του ήταν ωμή.

Υπάρχει όμως μία εξαίρεση: το ψωμί.

Δηλαδή, σύμφωνα με την αφήγηση, δεν έτρωγε μαγειρεμένη τροφή· το μόνο τρόφιμο που αποτελούσε εξαίρεση ήταν το ψωμί. (Tertullian Project)

Η πηγή λέει κάτι πιο συγκεκριμένο: «Δεν έτρωγε τίποτε που είχε περάσει από τη φωτιά, εκτός από ψωμί».

Αυτό σημαίνει ότι η διατροφική του πρακτική ήταν ουσιαστικά ωμοφαγική, με εξαίρεση το ψωμί.

Η πνευματική του καλλιέργεια ήταν εξίσου εντυπωσιακή

Και εδώ βρίσκεται ένα στοιχείο που συχνά χάνεται όταν επικεντρωνόμαστε στις ακραίες σωματικές ασκήσεις.

Ο Παλλάδιος παρουσιάζει τον Αμμώνιο όχι ως έναν απλώς «σκληραγωγημένο» ερημίτη αλλά ως πολύ μορφωμένο ασκητή.

Λέει ότι είχε μάθει απέξω την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη και γνώριζε επίσης έργα των Ωριγένη, Διδύμου, Πιερίου και Στεφάνου. Ο Παλλάδιος αποδίδει μάλιστα στην παράδοση των Πατέρων της ερήμου έναν τεράστιο αριθμό κειμένων που μπορούσε να επαναλαμβάνει από μνήμης. (e-Catholic 2000)

Εδώ όμως χρειάζεται ιστορική επιφύλαξη.

Ο αριθμός που παραδίδεται στα χειρόγραφα/μεταφράσεις είναι προβληματικός και εμφανίζεται ως 6.000.000 γραμμές σε μία βασική μετάφραση, ενώ άλλες παραδόσεις του κειμένου δίνουν διαφορετική μορφή. Δεν θα ήταν συνετό να παρουσιάσουμε αυτόν τον αριθμό ως μετρημένο ιστορικό γεγονός.

Το ασφαλές συμπέρασμα είναι ότι ο Παλλάδιος θέλει να παρουσιάσει τον Αμμώνιο ως εξαιρετικά μορφωμένο και βαθύ γνώστη της χριστιανικής γραμματείας.

Δεν ήταν μόνο αυστηρός ασκητής

Ο Παλλάδιος λέει ότι ο Αμμώνιος ήταν παρηγοριά για τους αδελφούς της ερήμου περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο.

Και παραθέτει τη μαρτυρία του Ευαγρίου, ο οποίος παρουσιάζεται ως άνθρωπος ιδιαίτερα ικανός στη διάκριση των λογισμών.

Η μαρτυρία του Ευαγρίου για τον Αμμώνιο είναι ότι δεν είχε δει άνθρωπο με μεγαλύτερη απαθή κατάσταση. (e-Catholic 2000)

Άρα η εικόνα που δημιουργεί ο Παλλάδιος είναι διπλή: ακραία σωματική άσκηση + εξαιρετική πνευματική καλλιέργεια και διάκριση.

Ο Αμμώνιος στην Κωνσταντινούπολη

Σε κάποια στιγμή χρειάστηκε να ταξιδέψει στην Κωνσταντινούπολη. Ο Παλλάδιος αναφέρει ότι πήγε εκεί μαζί με επισκόπους και άλλους μοναχούς, σε μια περίσταση που συνδεόταν με την αποκατάσταση ενός μαρτυρίου που είχε οικοδομήσει ο Ρουφίνος.

Και Ρουφίνος τον αντιμετώπισε με ιδιαίτερο σεβασμό λόγω της ασκητικής του φήμης.

Ο Αμμώνιος πέθανε λίγο αργότερα και τάφηκε στο μαρτύριο που ονομαζόταν Ρουφινιαναί. Ο Παλλάδιος αναφέρει ότι στον τάφο του αποδίδονταν θεραπευτικά περιστατικά. (e-Catholic 2000)

Και εδώ όμως η ιστορική μέθοδος απαιτεί διάκριση: το γεγονός ότι ο Παλλάδιος καταγράφει θεραπευτικές ιδιότητες του τάφου είναι ιστορία πίστης/αγιολογική μαρτυρία, όχι κάτι που μπορεί να επιβεβαιωθεί με σύγχρονα ιστορικά κριτήρια.

Πόσο ιστορικά αξιόπιστη είναι η αφήγηση;

Αυτό είναι το πιο ενδιαφέρον ερώτημα.

Το Λαυσαϊκόν δεν είναι σύγχρονη βιογραφία με τη σημερινή έννοια. Είναι ασκητική και αγιολογική συλλογή διηγήσεων. Ο ίδιος ο πρόλογος παρουσιάζει τον σκοπό του έργου: να καταγράψει τον ασκητικό αγώνα των ερημιτών και να αποτελέσει παράδειγμα για όσους θέλουν να μιμηθούν τον τρόπο ζωής τους. (Tertullian Project)

Επιπλέον, η ιστορία του κειμένου είναι σύνθετη. Η σύγχρονη φιλολογική έρευνα έχει δείξει ότι κυκλοφόρησαν διαφορετικές μορφές/αναθεωρήσεις του Λαυσαϊκού και ότι η αποκατάσταση του αρχικού κειμένου δεν είναι απλή υπόθεση. Η κριτική έκδοση του Cuthbert Butler υπήρξε σημαντική ακριβώς επειδή προσπάθησε να ξεκαθαρίσει αυτή την περίπλοκη παράδοση του κειμένου. (Tertullian Project)

Άρα πρέπει να διακρίνουμε τρία επίπεδα:

• Πρώτον, υπάρχει ένας ιστορικός Αμμώνιος, ενταγμένος στον κύκλο του Παμβώ και της Νιτρίας.
• Δεύτερον, έχουμε την πολύ συγκεκριμένη μαρτυρία του Παλλαδίου για τη ζωή και τις πρακτικές του.
• Τρίτον, ορισμένα στοιχεία —ιδίως τα θαυματουργικά και οι τεράστιοι αριθμοί που συνδέονται με τη μνήμη του— πρέπει να αντιμετωπίζονται ως αγιολογική παράδοση και όχι ως επαληθεύσιμα βιογραφικά δεδομένα.

Το σημαντικότερο συμπέρασμα

Αν θέλουμε λοιπόν να μιλήσουμε αυστηρά ιστορικά, ο Αμμώνιος του 11ου κεφαλαίου του Λαυσαϊκού είναι ένας μορφωμένος Αιγύπτιος ασκητής, μαθητής του Παμβώ, ο οποίος εγκαταστάθηκε στην έρημο μαζί με τα αδέλφια του, αρνήθηκε επίμονα να γίνει επίσκοπος, έφτασε μέχρι τον αυτοτραυματισμό για να αποφύγει τη χειροτονία, ασκούσε εξαιρετικά σκληρή σωματική εγκράτεια και, σύμφωνα με τον Παλλάδιο, χρησιμοποιούσε πυρωμένο σίδερο πάνω στο σώμα του όταν αντιμετώπιζε σαρκικό πειρασμό.

Παράλληλα, ακολουθούσε μια διατροφή χωρίς μαγειρεμένες τροφές, με μοναδική εξαίρεση το ψωμί, και θεωρούνταν εξαιρετικά μορφωμένος και πνευματικά διακριτικός. (Tertullian Project)