Οδυσσέας: Ένα Αρχαίο Αρχέτυπο Ασκητικής Πορείας

Ο άνθρωπος που νίκησε πρώτα τον εαυτό του

Εισαγωγή

Όταν ακούμε το όνομα του Οδυσσέα, ο νους μας ταξιδεύει αμέσως στην Τροία, στις περιπέτειες της θάλασσας, στον Δούρειο Ίππο, στις Σειρήνες, στον Κύκλωπα και στην πολυπόθητη επιστροφή στην Ιθάκη. Οι περισσότεροι βλέπουν στον βασιλιά της Ιθάκης έναν ευφυή ήρωα, έναν ακούραστο θαλασσοπόρο ή έναν άνθρωπο που νίκησε με την εξυπνάδα του όσα δεν μπορούσε να καταφέρει με τη δύναμη.

Υπάρχει όμως μία βαθύτερη ανάγνωση της Οδύσσειας. Μία ανάγνωση που δεν περιορίζεται στην ιστορία, ούτε στην ποίηση του Ομήρου. Είναι η ανάγνωση της ανθρώπινης ψυχής.

Αν αφαιρέσουμε τα μυθολογικά στοιχεία και κοιτάξουμε τον πυρήνα του έργου, τότε ο Οδυσσέας είναι ένας άνθρωπος που διαρκώς αγωνίζεται να μη γίνει δούλος των επιθυμιών του. Ένας άνθρωπος που πολλές φορές βρίσκεται αντιμέτωπος με τη σάρκα, την ηδονή, την απελπισία, τον φόβο, την υπερηφάνεια, την απώλεια και την απόγνωση, αλλά συνεχίζει να πορεύεται προς έναν μοναδικό σκοπό: να επιστρέψει στην πατρίδα του.

Αυτή ακριβώς η πορεία θυμίζει έντονα την ορθόδοξη ασκητική παράδοση.

Στην Ορθοδοξία, ο άνθρωπος δεν αγωνίζεται πρωτίστως να κατακτήσει τον κόσμο· αγωνίζεται να κατακτήσει την καρδιά του. Ο πραγματικός πόλεμος δεν γίνεται έξω από τον άνθρωπο αλλά μέσα του. Οι Πατέρες της Εκκλησίας μιλούν για τον «αόρατο πόλεμο», δηλαδή τη συνεχή μάχη με τα πάθη, τους λογισμούς και τις επιθυμίες που απομακρύνουν τον άνθρωπο από τον Θεό.

Ο Οδυσσέας, χωρίς φυσικά να είναι χριστιανός, μοιάζει να περνά διαρκώς από τέτοιες δοκιμασίες. Δεν πολεμά μόνο τέρατα. Πολεμά την ίδια την ανθρώπινη φύση.

Γι’ αυτό μπορεί να ιδωθεί ως ένα αρχαίο αρχέτυπο της ασκητικής πορείας.

Όχι επειδή γνώριζε τον Χριστό.

Αλλά επειδή ο αγώνας του προεικονίζει τον αιώνιο αγώνα κάθε ανθρώπου που αναζητά την αλήθεια.

---

Η άσκηση δεν αρχίζει στην έρημο αλλά στην καρδιά

Στην κοινή αντίληψη, ασκητής είναι εκείνος που εγκαταλείπει τον κόσμο και ζει μόνος του σε ένα βουνό ή σε μία σπηλιά.

Οι μεγάλοι όμως Πατέρες της Εκκλησίας διδάσκουν κάτι βαθύτερο.

Ο άνθρωπος μπορεί να βρίσκεται μόνος στην έρημο και να είναι γεμάτος πάθη.

Και μπορεί να βρίσκεται μέσα στην πιο θορυβώδη πόλη και να έχει ειρήνη.

Η αληθινή άσκηση είναι εσωτερική…

Ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος γράφει ότι μοναχός είναι εκείνος που βιάζει συνεχώς τον εαυτό του προς το καλό.

Αυτή η «βία» είναι η άρνηση του εγωισμού.

Είναι το «όχι» στην εύκολη απόλαυση.

Είναι η νίκη απέναντι στην επιθυμία.

Ακριβώς αυτή τη βία βλέπουμε συνεχώς στον Οδυσσέα.

Σε κάθε νησί θα μπορούσε να μείνει. Και για κάθε πειρασμό θα μπορούσε να παραδοθεί.

Σε κάθε δυσκολία θα μπορούσε να εγκαταλείψει τον σκοπό του.

Κι όμως, συνεχίζει.

Αυτή η επιμονή αποτελεί το πρώτο χαρακτηριστικό κάθε ασκητή.

---

Η Ιθάκη ως εικόνα του τελικού προορισμού

Κανένας ασκητής δεν αγωνίζεται χωρίς σκοπό.

Ο μοναχός γνωρίζει ότι πορεύεται προς τη Βασιλεία του Θεού.

Ο Οδυσσέας γνωρίζει ότι πορεύεται προς την Ιθάκη.

Η Ιθάκη είναι ο τόπος όπου ολοκληρώνεται η ζωή του.

Όλες οι δοκιμασίες αποκτούν νόημα επειδή υπάρχει ένας προορισμός.

Το ίδιο συμβαίνει και στην πνευματική ζωή.

Εάν ο άνθρωπος χάσει τον σκοπό του, τότε κάθε δυσκολία γίνεται αβάσταχτη.

Εάν όμως θυμάται την Ιθάκη του, τότε ακόμη και η μεγαλύτερη δοκιμασία αποκτά νόημα.

Οι Πατέρες ονομάζουν αυτή τη στάση «μνήμη Θεού».

Ο Οδυσσέας θα μπορούσε να την ονομάσει «μνήμη της Ιθάκης».

Κάθε φορά που όλα μοιάζουν να χάνονται, η ανάμνηση της πατρίδας γίνεται η δύναμή του.

---

Η Αθηνά ως σύμβολο της φωτισμένης συνείδησης

Στη μυθολογία, η Αθηνά παρουσιάζεται ως η θεά της σοφίας.

Στην ορθόδοξη παράδοση, η διάκριση θεωρείται η μεγαλύτερη από όλες τις αρετές.

Ο Άγιος Αντώνιος ο Μέγας έλεγε ότι πολλοί άνθρωποι εξάντλησαν το σώμα τους με νηστείες και αγρυπνίες αλλά χάθηκαν επειδή δεν είχαν διάκριση.

Ο Οδυσσέας δεν σώζεται επειδή είναι ο δυνατότερος.

Σώζεται επειδή σκέφτεται.

Σταματά.

Προσεύχεται — με τον τρόπο της εποχής του.

Συλλογίζεται.

Περιμένει.

Δεν ενεργεί παρορμητικά.

Αυτό θυμίζει έντονα τον άνθρωπο που πριν από κάθε πράξη εξετάζει τη συνείδησή του.

Η φωτισμένη συνείδηση γίνεται ο αόρατος συνοδοιπόρος του.

Όπως η Αθηνά εμφανίζεται κάθε φορά που ο Οδυσσέας κινδυνεύει να παρασυρθεί, έτσι και η καθαρή συνείδηση προειδοποιεί τον άνθρωπο πριν από κάθε πτώση.

Η φωνή αυτή δεν φωνάζει.

Ψιθυρίζει.

Γι’ αυτό χρειάζεται σιωπή για να την ακούσει κανείς.

---

Οι Λωτοφάγοι και η λήθη της ψυχής

Από τις πρώτες δοκιμασίες του Οδυσσέα είναι οι Λωτοφάγοι.

Ο λωτός δεν σκοτώνει.

Δεν τραυματίζει.

Δεν φυλακίζει με αλυσίδες.

Κάνει κάτι πολύ πιο επικίνδυνο.

Κάνει τον άνθρωπο να ξεχάσει.

Να ξεχάσει ποιος είναι και από πού έρχεται.

Να ξεχάσει πού πηγαίνει.

Δεν είναι αυτό άραγε το μεγαλύτερο όπλο κάθε πειρασμού;

Ο διάβολος, κατά τους Πατέρες, δεν χρειάζεται πάντα να οδηγήσει τον άνθρωπο στην αμαρτία.

Αρκεί να τον κάνει να ξεχάσει τον Θεό. Δηλ. αρκεί να τον αποκοιμίσει και να τον κρατήσει σε μία μόνιμη πνευματική νάρκη.

Οι Λωτοφάγοι είναι η εικόνα αυτής της λήθης.

Ο Οδυσσέας όμως δεν μένει.

Παίρνει ακόμη και με τη βία τους συντρόφους του και τους οδηγεί πίσω στο πλοίο.

Πόσο μοιάζει αυτό με τον πνευματικό πατέρα που προσπαθεί να επαναφέρει την ψυχή που παρασύρθηκε από την αμέλεια.

Η αγάπη πολλές φορές δεν χαϊδεύει.

Σώζει.

---

Η Κίρκη και η μεταμόρφωση σε ζώο

Ίσως καμία σκηνή της Οδύσσειας να μην θυμίζει τόσο έντονα την πατερική ανθρωπολογία όσο η συνάντηση με την Κίρκη.

Οι σύντροφοι του Οδυσσέα παραδίδονται εύκολα.

Τρώνε.

Πίνουν.

Ξεχνούν κάθε προσοχή.

Και τότε μεταμορφώνονται σε χοίρους.

Ο Όμηρος δεν περιγράφει απλώς μία μαγική μεταμόρφωση.

Περιγράφει μία πνευματική αλήθεια.

Ο άνθρωπος που γίνεται δούλος των παθών χάνει την ελευθερία του.

Δεν παύει να είναι άνθρωπος βιολογικά.

Αλλά αρχίζει να ζει μόνο με τα ένστικτά του.

Οι Πατέρες χρησιμοποιούν πολλές φορές ζωικές εικόνες για να περιγράψουν τα αχαλίνωτα πάθη.

• Γαστριμαργία.
• Λαιμαργία.
• Φιληδονία.
• Φιλαργυρία.
• Οργή.

Όλα αυτά κάνουν τον άνθρωπο να ζει σύμφωνα με τα κατώτερα ένστικτα.

Ο Οδυσσέας, αντίθετα, δεν παραδίδεται.

Δεν τρέχει απερίσκεπτα στο τραπέζι.

Δεν αφήνει την επιθυμία να κυβερνήσει τη λογική.

Η εγκράτειά του σώζει όχι μόνο τον ίδιο αλλά και όλους τους συντρόφους του.

Εδώ βρίσκεται μία από τις μεγαλύτερες αρετές της ασκητικής ζωής.

Η εγκράτεια είναι η ελευθερία να λες «όχι» ακόμη και όταν όλοι γύρω σου λένε «ναι».

Ο αληθινός ελεύθερος άνθρωπος είναι εκείνος που μπορεί να μην κάνει αυτό που επιθυμεί, όταν αυτό τον απομακρύνει από τον τελικό του σκοπό.

Ο Οδυσσέας μάς διδάσκει ότι ο μεγαλύτερος εχθρός δεν είναι πάντοτε ένα τέρας.

Μερικές φορές είναι ένα πλούσιο τραπέζι.

Και η πιο μεγάλη νίκη δεν είναι απέναντι σε έναν στρατό. Είναι απέναντι στην ίδια μας την επιθυμία…

Ο πνευματικός πόλεμος, οι πειρασμοί και η νίκη της εγκράτειας

Ο αόρατος πόλεμος κάθε ανθρώπου

Η Οδύσσεια είναι η περιγραφή ενός αόρατου πολέμου. Ο Όμηρος περιγράφει με ποιητική γλώσσα εκείνο που αργότερα οι μεγάλοι Πατέρες της Εκκλησίας θα ονομάσουν «πόλεμο των λογισμών».

Στην Ορθόδοξη παράδοση, ο μεγαλύτερος εχθρός του ανθρώπου είναι ό,τι συμβαίνει μέσα στην καρδιά του. Ο άνθρωπος πολεμά την υπερηφάνεια, τη φιλαυτία, τη φιληδονία, τη φιλαργυρία, την απελπισία, τον φόβο, την ακηδία. Κάθε ημέρα καλείται να επιλέξει ανάμεσα στον δρόμο της αρετής και στον δρόμο της ευκολίας.

Ο Οδυσσέας φαίνεται να βαδίζει ακριβώς πάνω σε αυτή τη λεπτή γραμμή. Δεν υπάρχουν εύκολες νίκες. Κάθε λιμάνι κρύβει έναν νέο πειρασμό. Κάθε θάλασσα μία νέα δοκιμασία. Και κάθε δοκιμασία δεν αποσκοπεί απλώς να δοκιμάσει τη δύναμή του, αλλά να αποκαλύψει τον χαρακτήρα του.

Οι ασκητές της ερήμου έλεγαν ότι ο Θεός επιτρέπει τους πειρασμούς όχι για να γνωρίσει τι υπάρχει μέσα μας – Εκείνος ήδη γνωρίζει – αλλά για να το γνωρίσουμε εμείς. Το ίδιο συμβαίνει και στον Οδυσσέα. Κάθε εμπόδιο λειτουργεί σαν ένας καθρέφτης που φανερώνει τις αδυναμίες αλλά και τις αρετές του.

---

Ο Πολύφημος και το πάθος της υπερηφάνειας

Ο Κύκλωπας Πολύφημος συμβολίζει τον άνθρωπο που βλέπει τον κόσμο με ένα μόνο μάτι.

Η ορθόδοξη πνευματικότητα θα έλεγε ότι αυτό είναι το μάτι του εγωισμού.

Ο εγωιστής βλέπει μόνο τον εαυτό του.

Δεν υπάρχει χώρος για τον άλλον.

Δεν υπάρχει χώρος για τον Θεό.

Ο Πολύφημος δεν γνωρίζει φιλοξενία.

Δεν γνωρίζει νόμο.

Δεν γνωρίζει αγάπη.

Η δύναμή του γίνεται δικαιολογία για να κατασπαράζει τους αδύναμους.

Πόσες φορές όμως δεν μετατρέπεται και ο σύγχρονος άνθρωπος σε έναν μικρό Πολύφημο;

Όταν θεωρεί ότι όλα τού ανήκουν. Και πιστεύει ότι κανείς δεν μπορεί να τον ελέγξει.

Όταν θεωρεί τον εαυτό του μέτρο των πάντων.

Ο Οδυσσέας νικά τον Πολύφημο όχι με μεγαλύτερη δύναμη αλλά με διάκριση, υπομονή και σοφία.

Ωστόσο, αμέσως μετά διαπράττει ένα μεγάλο λάθος.

Δεν αντέχει να φύγει σιωπηλά.

Αποκαλύπτει το όνομά του.

Θέλει να δοξαστεί.

Θέλει να ακούσει ο Πολύφημος ποιος τον νίκησε.

Αυτή η στιγμή είναι ίσως η πιο ανθρώπινη στιγμή του ήρωα.

Ακόμη και ο πιο ενάρετος άνθρωπος μπορεί να παρασυρθεί από τη φιλοδοξία.

Οι Πατέρες ονομάζουν αυτό το πάθος «κενοδοξία».

Δεν είναι τυχαίο ότι από εκείνη τη στιγμή αρχίζουν οι μεγαλύτερες συμφορές του Οδυσσέα.

Η κενοδοξία ανοίγει πάντοτε μία νέα πόρτα στους πειρασμούς.

Η ταπείνωση, αντίθετα, τους κλείνει.

---

Οι Σειρήνες και η άσκηση των αισθήσεων

Από όλα τα επεισόδια της Οδύσσειας, κανένα δεν προσεγγίζει τόσο έντονα την ορθόδοξη ασκητική εμπειρία όσο η συνάντηση με τις Σειρήνες.

Οι Σειρήνες δεν χρησιμοποιούν όπλα.

Δεν απειλούν.

Δεν επιτίθενται.

Τραγουδούν.

Και όμως, σκοτώνουν.

Αυτό είναι το πιο επικίνδυνο χαρακτηριστικό κάθε πειρασμού.

Δεν παρουσιάζεται ποτέ ως κάτι κακό.

Παρουσιάζεται ως κάτι όμορφο.

Ως κάτι επιθυμητό.

Ως κάτι που υπόσχεται ευτυχία.

Οι Πατέρες διδάσκουν ότι ο διάβολος δεν εμφανίζει ποτέ την αμαρτία με το πραγματικό της πρόσωπο. Τη ντύνει με ομορφιά, ευχαρίστηση και υποσχέσεις. Όταν όμως ο άνθρωπος την ακολουθήσει, ανακαλύπτει ότι εκεί όπου περίμενε ζωή, βρήκε θάνατο.

Οι Σειρήνες είναι η εικόνα όλων εκείνων των φωνών που προσπαθούν να αποσπάσουν την ψυχή από τον τελικό της προορισμό.

Σήμερα αυτές οι φωνές μπορεί να μην προέρχονται από μυθικά πλάσματα.

Μπορεί να είναι η ματαιοδοξία.

• Η δίψα για εξουσία και λατρεία του χρήματος.
• Η αναζήτηση της ηδονής.
• Η αλαζονεία της γνώσης.
• Η λαχτάρα για αναγνώριση.
• Η εξάρτηση από την εικόνα μας.

Ο άνθρωπος βομβαρδίζεται καθημερινά από χιλιάδες «σειρήνες» που του υπόσχονται ότι κάπου αλλού βρίσκεται η ευτυχία.

Η Ορθοδοξία όμως λέει ότι η αληθινή χαρά δεν βρίσκεται έξω από τον άνθρωπο αλλά μέσα στην κοινωνία του με τον Θεό.

---

Το κατάρτι του πλοίου ως ελεύθερη σταύρωση του θελήματος

Η πιο συγκλονιστική λεπτομέρεια είναι ότι ο Οδυσσέας δεν εμπιστεύεται τον εαυτό του.

Αυτό είναι το σημείο όπου πλησιάζει περισσότερο τη σοφία των ασκητών.

Γνωρίζει ότι, μόλις ακούσει τις Σειρήνες, η επιθυμία του θα γίνει ισχυρότερη από τη λογική του.

Γι’ αυτό ζητά από τους συντρόφους του να τον δέσουν γερά στο κατάρτι.

Τους δίνει μάλιστα εντολή ότι, όσο κι αν τους παρακαλέσει να τον λύσουν, εκείνοι δεν πρέπει να υπακούσουν.

Πόσο βαθιά ασκητική είναι αυτή η στάση!

Ο άνθρωπος γνωρίζει την αδυναμία του και βάζει όρια πριν ακόμη εμφανιστεί ο πειρασμός.

Αυτό είναι το νόημα της νηστείας. Και Το νόημα της προσευχής, της εξομολόγησης και του πνευματικού κανόνα.

Δεν είναι περιορισμοί. αλλά τα σχοινιά που δένουν την ψυχή στο κατάρτι του Χριστού, ώστε να μην την παρασύρει η θύελλα των παθών.

Ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος γράφει ότι όποιος εμπιστεύεται υπερβολικά τον εαυτό του έχει ήδη αρχίσει να πέφτει.

Ο Οδυσσέας κάνει ακριβώς το αντίθετο.

Γνωρίζει την αδυναμία του.

Και γι’ αυτό σώζεται.

---

Το κερί στα αυτιά και η φύλαξη των αισθήσεων

Ο Οδυσσέας δεν δένει μόνο τον εαυτό του.

Βάζει κερί στα αυτιά των συντρόφων του.

Οι Πατέρες της Εκκλησίας μιλούν συνεχώς για τη «φύλαξη των αισθήσεων».

• Τα μάτια.
• Τα αυτιά.
• Η γλώσσα.
• Η όσφρηση.
• Η αφή.

Όλες οι αισθήσεις μπορούν να γίνουν πύλες είτε της χάριτος είτε των παθών.

Γι’ αυτό ο ασκητής δεν προσέχει μόνο τι κάνει.

• Προσέχει τι βλέπει.
• Τι ακούει.
• Τι διαβάζει.
• Τι επιτρέπει να εισέλθει στην καρδιά του.

Το κερί στα αυτιά γίνεται μία υπέροχη εικόνα της πνευματικής εγρήγορσης.

Είναι σοφία. Διότι δεν είναι όλες οι φωνές άξιες να τις ακούσουμε.

---

Η Σκύλλα και η Χάρυβδη – η βασιλική οδός της διάκρισης

Η πνευματική ζωή δεν κινείται ποτέ στα άκρα.

Ο άνθρωπος καλείται να αποφύγει τόσο τη Σκύλλα όσο και τη Χάρυβδη.

Αυτό ακριβώς διδάσκει η Ορθοδοξία.

Από τη μία βρίσκεται η αδιαφορία. Και από την άλλη ο φανατισμός.

Από τη μία η απόλαυση χωρίς όρια απ την άλλη, η υπερήφανη αυταρέσκεια της υπερβολικής άσκησης.

Οι Πατέρες πάντοτε μιλούν για τη βασιλική οδό.

Τη μέση οδό της διάκρισης.

Ο Οδυσσέας δεν μπορεί να εξαφανίσει ούτε τη Σκύλλα ούτε τη Χάρυβδη.

Μπορεί όμως να περάσει ανάμεσά τους.

Έτσι συμβαίνει και στη ζωή.

Δεν μπορούμε να εξαφανίσουμε όλους τους πειρασμούς.

Μπορούμε όμως, με τη χάρη του Θεού, να περάσουμε ανάμεσά τους χωρίς να χαθούμε.

---

Η Καλυψώ και ο πειρασμός της άνετης ζωής

Η Καλυψώ προσφέρει στον Οδυσσέα κάτι που κάθε άνθρωπος θα ζήλευε.

• Αθανασία.
• Άνεση.
• Ομορφιά.
• Απόλαυση.
• Μία ζωή χωρίς κόπο.

Κι όμως…

• Ο Οδυσσέας κλαίει.
• Κάθεται στην ακτή και κοιτάζει τη θάλασσα.

Γιατί;

Διότι γνωρίζει ότι υπάρχει κάτι σημαντικότερο από την άνεση.

• Η αλήθεια.
• Η πατρίδα.
• Η αποστολή του.

Ο χριστιανός ασκητής δεν απορρίπτει τον κόσμο επειδή μισεί τη δημιουργία.

Απορρίπτει ό,τι τον εμποδίζει να αγαπήσει τον Θεό περισσότερο από κάθε άλλο αγαθό.

Ο Οδυσσέας αρνείται μία ψεύτικη αιωνιότητα.

Προτιμά να επιστρέψει στην πραγματική του ζωή.

Πόσες φορές και ο άνθρωπος καλείται να εγκαταλείψει μία βολική φυλακή για να επιστρέψει στην αλήθεια;

Η Καλυψώ είναι κάθε κατάσταση που μας κρατά άνετους αλλά μακριά από τον προορισμό μας.Και τότε η άσκηση αρχίζει όταν αποφασίζουμε να σηκωθούμε από αυτήν την ακτή και να ξαναμπούμε στη θάλασσα.

---

Κάθοδος στον Άδη και η μνήμη του θανάτου

Οι μεγάλοι ασκητές έλεγαν ότι «η μνήμη του θανάτου γεννά τη σοφία».

Όχι για να φοβηθεί ο άνθρωπος.

Αλλά για να μάθει τι πραγματικά έχει αξία.

Η κάθοδος του Οδυσσέα στον Άδη λειτουργεί ως μια υπαρξιακή αφύπνιση.

Εκεί συναντά όσους έφυγαν από τη ζωή.

Καταλαβαίνει ότι η δύναμη, η δόξα και ο πλούτος δεν συνοδεύουν τον άνθρωπο στον θάνατο.

Αυτό που μένει είναι η αλήθεια της ζωής του.

Η συνάντηση αυτή αλλάζει τον τρόπο που συνεχίζει το ταξίδι του.

Έτσι συμβαίνει και στον χριστιανό.

Όταν ο άνθρωπος θυμάται ότι η επίγεια ζωή είναι προσωρινή, παύει να κυνηγά τις σκιές και αρχίζει να αναζητά τα αιώνια.

Η μνήμη του θανάτου δεν γεννά απελπισία.

Γεννά μετάνοια.

Και η μετάνοια γεννά ελευθερία.

---

εν τέλει…

Όσο προχωρά το ταξίδι του Οδυσσέα, γίνεται φανερό ότι ο μεγαλύτερος αντίπαλός του είναι η ίδια η ανθρώπινη καρδιά.

Η Οδύσσεια μετατρέπεται έτσι σε μία διαρκή υπενθύμιση ότι κάθε άνθρωπος καλείται να επιλέγει καθημερινά ανάμεσα στην ευκολία και στην αρετή, ανάμεσα στη λήθη και στη μνήμη, ανάμεσα στην ηδονή και στην εγκράτεια, ανάμεσα στον εγωισμό και στην ταπείνωση.

Αυτή ακριβώς είναι και η ουσία της ορθόδοξης ασκητικής ζωής: όχι η φυγή από τον κόσμο, αλλά η μεταμόρφωση της καρδιάς. Και ο Οδυσσέας, χωρίς να το γνωρίζει, βαδίζει ολοένα και πιο κοντά σε αυτή τη μεγάλη αλήθεια, ώσπου το ταξίδι του γίνεται εικόνα της αιώνιας πορείας κάθε ανθρώπου προς την αληθινή του πατρίδα.

Η Ιθάκη, η κάθαρση της καρδιάς και η επιστροφή στον αληθινό προορισμό

Το τέλος κάθε ασκητή δεν είναι ο θάνατος αλλά η επιστροφή… Η Θέωσις…

Κάθε μεγάλο πνευματικό ταξίδι έχει έναν προορισμό.

Ο άνθρωπος δεν δημιουργήθηκε για να περιπλανιέται αιώνια μέσα στις θάλασσες των επιθυμιών, ούτε για να χάνει τον εαυτό του ανάμεσα στους αμέτρητους πειρασμούς του κόσμου. Δημιουργήθηκε για να επιστρέψει στον Δημιουργό του.

Αυτή είναι ίσως η βαθύτερη αλήθεια που κρύβεται πίσω από την Οδύσσεια.

Ο Οδυσσέας δεν παλεύει απλώς για να ξαναδεί το σπίτι του.

Παλεύει για να ξαναβρεί την ταυτότητά του.

Σε κάθε σταθμό του ταξιδιού κινδυνεύει να γίνει κάποιος άλλος.

Οι Λωτοφάγοι προσπαθούν να του κλέψουν τη μνήμη.

Η Κίρκη να του αφαιρέσει την ανθρώπινη φύση.

Οι Σειρήνες να του κλέψουν την ελευθερία.

Η Καλυψώ να τον φυλακίσει μέσα στην άνεση.

Ο Πολύφημος να τον συντρίψει με τη βία.

Κανένας όμως δεν καταφέρνει να του στερήσει το πολυτιμότερο αγαθό: τον πόθο της επιστροφής.

Στην Ορθόδοξη θεολογία, αυτός ο πόθος ονομάζεται νοσταλγία του Παραδείσου.

Ο άνθρωπος, ακόμη κι όταν δεν το συνειδητοποιεί, αναζητά πάντοτε την αληθινή του πατρίδα. Αναζητά την κοινωνία με τον Θεό, διότι γι’ αυτήν δημιουργήθηκε.

Ο Άγιος Αυγουστίνος, πριν ακόμη από το οριστικό σχίσμα Ανατολής και Δύσης, διατύπωσε μία φράση που εκφράζει αυτή τη βαθιά αλήθεια:

«Η καρδιά μας μένει ανήσυχη μέχρι να αναπαυθεί στον Θεό.»

Και η ανησυχία του Οδυσσέα είναι η ίδια υπαρξιακή ανησυχία κάθε ανθρώπου που δεν έχει ακόμη φτάσει στην Ιθάκη της ψυχής του.

---

Ιθάκη ως εικόνα της Βασιλείας του Θεού

Η Ιθάκη δεν είναι ένας τόπος πολυτέλειας. Δεν είναι η μεγαλύτερη πόλη. Και δεν είναι το πλουσιότερο βασίλειο. Κι όμως, για τον Οδυσσέα είναι ανεκτίμητη.

Γιατί;

Διότι εκεί ανήκει.

Η πατρίδα δεν αποκτά αξία από τον πλούτο της αλλά από την αγάπη που τη συνδέει με τον άνθρωπο.

Ακριβώς έτσι μιλά η Ορθοδοξία για τη Βασιλεία του Θεού.

Είναι η αποκατάσταση της σχέσης του ανθρώπου με τον Θεό.

Είναι η επιστροφή στο σπίτι του Πατέρα.

Ο Οδυσσέας αρνείται την αθανασία της Καλυψώς για να επιστρέψει στην Ιθάκη.

Ο χριστιανός αρνείται τις ψεύτικες υποσχέσεις του κόσμου για να κληρονομήσει την αιώνια ζωή.

Και στις δύο περιπτώσεις υπάρχει μία μεγάλη αλήθεια:

Η αληθινή ζωή δεν αγοράζεται.

Κατακτάται μέσα από την πίστη, την υπομονή και τον αγώνα.

---

Η Πηνελόπη ως εικόνα της πιστής ψυχής

Η Πηνελόπη αποτελεί μία από τις πιο συγκλονιστικές μορφές της αρχαίας ελληνικής γραμματείας.

Δεν νικά με όπλα.

Δεν νικά με δύναμη.

Νικά με πίστη.

Επί είκοσι χρόνια περιμένει.

Κάθε ημέρα δοκιμάζεται και πιέζεται. Και την κάθε ημέρα όλοι της λένε να εγκαταλείψει την ελπίδα.

Εκείνη όμως συνεχίζει να υφαίνει και να ξηλώνει.

Η υπομονή της γίνεται προσευχή.

Η πίστη της γίνεται αντίσταση.

Στην ορθόδοξη πνευματικότητα, η πιστή ψυχή καλείται να διαφυλάξει την αγάπη της προς τον Χριστό μέσα σε έναν κόσμο που συνεχώς επιχειρεί να την απομακρύνει από Εκείνον.

Οι Πατέρες συχνά παρομοιάζουν την ψυχή με νύμφη που αναμένει τον Νυμφίο.

Η Πηνελόπη δεν αποτελεί θεολογικό σύμβολο με την αυστηρή έννοια, αλλά μπορεί να ιδωθεί ως μία λογοτεχνική προτύπωση της πιστής καρδιάς που δεν εγκαταλείπει την ελπίδα ακόμη και όταν όλα μοιάζουν χαμένα.

---

Οι μνηστήρες και τα πάθη που καταλαμβάνουν την καρδιά

Όταν ο Οδυσσέας επιστρέφει στην Ιθάκη, δεν βρίσκει το σπίτι του όπως το άφησε.

Το παλάτι έχει γεμίσει ανθρώπους που δεν του ανήκουν.

Οι μνηστήρες καταναλώνουν τα αγαθά του.

Περιφρονούν τους νόμους.

Ζουν μέσα στην αλαζονεία.

Έχουν εγκατασταθεί εκεί όπου δεν έχουν κανένα δικαίωμα.

Δεν θυμίζει άραγε αυτή η εικόνα την ανθρώπινη καρδιά;

Οι Πατέρες της Εκκλησίας διδάσκουν ότι η καρδιά δημιουργήθηκε ως κατοικητήριο του Θεού.

Όταν όμως ο άνθρωπος απομακρύνεται από Εκείνον, η καρδιά γεμίζει από «μνηστήρες»:

• την υπερηφάνεια,
• τη φιλαργυρία,
• τη φιληδονία,
• τη μνησικακία,
• τον φθόνο,
• την ακηδία,
• τη ματαιοδοξία,
• την οργή.

Σιγά σιγά τα πάθη συμπεριφέρονται σαν να είναι οι πραγματικοί κύριοι της ψυχής.

Και τότε ο άνθρωπος παύει να κυβερνά τον εαυτό του.

Κυβερνάται.

Έτσι και η επιστροφή του Οδυσσέα γίνεται μία εικόνα της επιστροφής του ανθρώπου στην ίδια του την καρδιά.

---

Η κάθαρση του παλατιού και η κάθαρση της ψυχής

Η εξόντωση των μνηστήρων είναι από τα πιο δύσκολα σημεία της Οδύσσειας και δεν μπορεί να μεταφερθεί κυριολεκτικά στην ορθόδοξη πνευματικότητα.

Ο συμβολισμός όμως είναι βαθύς.

Ο χριστιανός δεν καλείται να εξοντώσει ανθρώπους.

Καλείται να νεκρώσει τα πάθη.

Ο Απόστολος Παύλος γράφει ότι ο αγώνας του πιστού δεν στρέφεται εναντίον ανθρώπων αλλά εναντίον των πνευματικών δυνάμεων του κακού.

Οι Πατέρες χρησιμοποιούν συχνά πολεμική γλώσσα.

Μιλούν για μάχη. Για στρατιώτες και για όπλα. Για φρουρούς της καρδιάς.

Όχι επειδή ο χριστιανισμός είναι θρησκεία βίας.

Αλλά επειδή η πάλη με τα πάθη απαιτεί αποφασιστικότητα.

Όπως ο Οδυσσέας δεν συμβιβάζεται με τους μνηστήρες, έτσι και ο άνθρωπος δεν μπορεί να συμβιβαστεί με την αμαρτία.

Δεν μπορεί να πει:

«Θα κρατήσω λίγη υπερηφάνεια.»

«Λίγη φιλαργυρία.»

«Λίγη κακία.»

Τα πάθη δεν συμβιώνουν ειρηνικά με την αρετή.

Όπου κατοικεί το ένα, εκδιώκει το άλλο.

---

Το τόξο του Οδυσσέα και η πνευματική δύναμη

Κανείς από τους μνηστήρες δεν μπορεί να τεντώσει το τόξο.

Μόνο ο Οδυσσέας.

Και δεν είναι απλώς ζήτημα σωματικής δύναμης.

Είναι το σημείο όπου αποκαλύπτεται ποιος είναι ο αληθινός κύριος του οίκου.

Στην πνευματική ζωή, ο άνθρωπος δεν μπορεί να νικήσει τα πάθη μόνο με τις δικές του δυνάμεις.

Χρειάζεται τη χάρη του Θεού.

Όπως το τόξο αναγνωρίζει τον πραγματικό του κάτοχο, έτσι και η καρδιά αναγνωρίζει τον αληθινό της Κύριο όταν παραδίδεται στον Θεό.

---

Η μεγαλύτερη νίκη του Οδυσσέα

Ποια ήταν τελικά η μεγαλύτερη νίκη του;

Μήπως ο Δούρειος Ίππος;

Η τύφλωση του Πολύφημου;

Οι Σειρήνες;

Η επιστροφή στην Ιθάκη;

Ίσως τίποτε από αυτά.

Η μεγαλύτερη νίκη του ήταν ότι, έπειτα από είκοσι χρόνια πειρασμών, παρέμεινε προσανατολισμένος στον σκοπό του.

Δεν έγινε Λωτοφάγος. Ούτε έγινε χοίρος της Κίρκης. Δεν έγινε αιώνιος εραστής της Καλυψώς.

και θύμα των Σειρήνων.

Δεν έγινε Πολύφημο ούτε μνηστήρας.

Παρέμεινε Οδυσσέας.

Αυτή είναι και η ουσία της ασκητικής ζωής.

Ο άνθρωπος δεν καλείται να γίνει κάποιος άλλος.

Καλείται να γίνει αυτός που τον δημιούργησε ο Θεός να είναι.

---

Τι μπορεί να διδάξει ο Οδυσσέας στον σύγχρονο άνθρωπο

Ζούμε σε μία εποχή όπου οι Σειρήνες τραγουδούν αδιάκοπα σε:

• Οθόνες.
• Η διαφήμιση.
• Η κατανάλωση.
• Η λατρεία της εικόνας.
• Η συνεχής πληροφορία.
• Η ψευδαίσθηση ότι η ευτυχία βρίσκεται πάντοτε στο «επόμενο».
• Ο άνθρωπος δυσκολεύεται να μείνει μόνος.
• Να σιωπήσει.
• Να προσευχηθεί.
• Να ακούσει τη συνείδησή του.

Ο Οδυσσέας μάς υπενθυμίζει ότι χωρίς εγκράτεια δεν υπάρχει ελευθερία.

Χωρίς διάκριση δεν υπάρχει σοφία.

Χωρίς υπομονή δεν υπάρχει επιστροφή.

Και χωρίς σταθερό προορισμό κάθε ταξίδι καταλήγει σε περιπλάνηση.

---

Συμπέρασμα

Ο Οδυσσέας δεν υπήρξε χριστιανός.

Δεν γνώρισε το Ευαγγέλιο και δεν άκουσε το κήρυγμα του Χριστού. Δεν γνώρισε τη ζωή της Εκκλησίας.

Κι όμως, η Οδύσσεια περιγράφει με θαυμαστή διορατικότητα έναν άνθρωπο που αγωνίζεται να μη γίνει δούλος των παθών του.

Γι’ αυτό μπορεί να διαβαστεί ως μία μεγάλη αλληγορία της ανθρώπινης ψυχής.

Η πορεία του θυμίζει τον δρόμο κάθε πιστού που καλείται καθημερινά να αντισταθεί στις «Σειρήνες» της εποχής του, να αρνηθεί τις «Κίρκες» που υπόσχονται εύκολη ευτυχία, να αποφύγει τους «Λωτοφάγους» της λήθης, να ταπεινώσει τον «Πολύφημο» του εγωισμού και να επιστρέψει στην προσωπική του «Ιθάκη», δηλαδή στην αληθινή κοινωνία με τον Θεό.

Ίσως τελικά αυτό να είναι το διαχρονικό μεγαλείο του Ομήρου.

Πίσω από τις μάχες, τα κύματα και τα μυθικά πλάσματα, περιέγραψε την ιστορία που ζει κάθε άνθρωπος μέχρι σήμερα.

Το πραγματικό ταξίδι δεν γίνεται πάνω στη θάλασσα… Γίνεται μέσα στην καρδιά….Και ο αληθινός ήρωας είναι εκείνος που, με τη βοήθεια της θείας χάριτος, κατορθώνει να νικήσει τον εαυτό του…

Δημήτρης Α….